Pre-teksty i kon-teksty Łęckiego - Głos

Pre-teksty i Kon-teksty Łęckiego: Gieksa” | 02.02.2026

„»Górniczy Klub Sportowy«– w sercu wyryte trzy litery”. Klub sportowy. Zostańmy przy „górniczym” futbolu. Ileż było w naszej piłkarskiej historii tych GKS-ów (Giekaesów)?

Ten tekst przeczytasz za 7 min. 15 s

Trzy litery, które dla niektórych stanowią całe życie. Fot. Facebook/SK64

Przede wszystkim – oczywiście – GKS Katowice, wielokrotny wicemistrz polski w piłce nożnej, zdobywca Pucharu Polski po legendarnym meczu z Górnikiem Zabrze – wygranym 4 do 1. To GKS Katowice eliminował z europejskich pucharów takie kluby, jak Bordeaux Zinedine’a Zidane’a i Christophera Dugarry’ego (niedługo później zostali z reprezentacją Francji mistrzami świata). Dalej – GKS Tychy – wicemistrz Polski z 1976 roku.A przecież GKS to nie tylko górnośląska marka. Zapisał się w pamięci chociażby (i pewnie gdzieś nadal w niższych ligach piłkarskich istnieje?) GKS Bełchatów. Mam tu przy tym na uwadze te kluby piłkarskie, których GKS pozostawał nazwą główną. Gdyby listę tę poszerzyć o wyliczanie tych wszystkich klubów, które noszą (nosiły) nazwę Górnik – wydłużyłaby się niepomiernie; do wyboru pozostawałby cały wachlarz klubów od Zabrza do Łęcznej. Nie pamiętam także, by ktoś dopingował GKS Szombierki, mistrza Polski z roku 1980. W zupełności (i w tabeli) wystarczyło Szombierki. To ważny klub również (sic!) dlatego, że gdy naszą noblistkę Wisławę Szymborską zapytano, kto wygra najbliższy mundial? – ta odpowiedziała, że kiedy Szombierki wypadły z pierwszej ligi, przestała się interesować futbolem. Na marginesie – kopalnia Szombierki zakończyła działalność w roku 1996, tym samym, w której Poetce przyznano literacką nagrodę Nobla. Nie zapominajmy też o – przynajmniej dla mojego ucha i oka – dziwnie brzmiących nazwach klubów sportowych związanych z górnictwem, takich jak chociażby Jastrzębski Węgiel. W PRL-u piłkarze takich klubów nie tylko byli dopingowani skandowaniem „górnicy!”, ale mieli „górnicze” etaty w kopalniach. Teraz po tej fikcji nie ma śladu. A nie dałbym zresztą sobie uciąć głowy, czy wszyscy operujący nazwą „Gieksa” wiedzą, że to GKS, wreszcie, może ktoś mógłby sądzić, że „Gieksa” to taka sama nazwa jak, na przykład Arka, Lechia czy nawet Legia.

Dzisiaj teren dawnej KWK Katowice to Strefa Kultury – ma tam swoją siedzibę nowa wizytówka Katowic – Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia, ale także Muzeum Śląskie, w pobliżu budynki nowoczesnych obiektów konferencyjnych, nieco dalej „stary” Spodek. Szyb Wilson kojarzy się dzisiaj z galerią i wydarzeniami o charakterze artystycznym. Tak charakterystyczny dla Górnego Śląska świat czynnych kopalnianych szybów znika. Nie od dziś, nie od niedawna. Kiedy ponad ćwierć wieku temu jako pracownik Instytutu Socjologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach brałem udział w kompleksowych badaniach postępujących procesów dezindustrializacji, dokonywały się one na naszych oczach. Wydane wówczas naukowe publikacje takie, jak „Górnicy. Zbiorowości górnicze u progu zmian (byłem jej współautorem z Krystyną Faliszek i Kazimierą Wódz) czy Marka S. Szczepańskiego „Opel z górniczym pióropuszem. Województwo katowickie w procesie przemian” pokazują dowodnie, jak uważnie monitorowano ich przebieg, starając się na bieżąco wpływać na możliwe korekty negatywnych zjawisk z nimi związanych. Z tamtych czasów pamiętam, że kiedy brałem udział w seminariach socjologicznych Polskiej Akademii Nauk w Pałacu Staszica, to wydawać się mogło, że cała wiedza o Górnym Śląsku i problemach górnictwa większości jego uczestników z tzw. Polski Centralnej zatrzymała się na problemie mycia nóg z filmu Kazimierza Kutza „Perła w koronie”. I jeszcze to przekonanie, że każdy, no naprawdę każdy Ślązak ma w najbliższej rodzinie górnika. Ja akurat nie miałem, ale traumę (autentyczną traumę) z tym związaną musiałem przepracować już w wieku przedszkolnym. Aha, moja żona Gabrysia, była przez kilka lat śląską korespondentką „Expressu Wieczornego” i „Kulis”. Jakież było zdziwienie jednego z warszawskich redaktorów, który zlecił jej napisanie reportażu o tragedii w kopalni w Wałbrzychu, że tak, to kopalnia, ale od Katowic jednak trochę daleko.

III

Taka, nazwijmy to, transformacja przemysłu górniczego – niezależnie od ocen racji, jakie za nią stoją – to nie tylko nasza, polska historia. Zostańmy przy węglu. Weźmy przykład niemal modelowy – Gelsenkirchen, miasto w Zagłębiu Ruhry. Pokłady węgla odkryto na tym terenie pod koniec pierwszej połowy XIX wieku. Powstały w roku 1904 roku klub piłkarski Schalke 04 „od zawsze” związany był z górniczą tradycją miasta. Choć obecnie gra w 2. Bundeslidze, to dalej jeden z najpopularniejszych klubów w całej Republice Federalnej, wielokrotny mistrz i zdobywca pucharu Niemiec, ba, ma na koncie także sukcesy w Europie – Schalke 04 triumfowało w Pucharze UEFA w roku 1997. Niemniej trudno nie zauważyć, że ostatni krajowy triumf (Puchar Niemiec), klub zdobył w roku 2011, a mistrzostwo Niemiec dobrze ponad sześć dekad wcześniej. W tym czasie w Gelsenkirchen znajdowało zatrudnienie prawie czterysta tysięcy ludzi. A dzisiaj – 2. Bundesliga. Nie ma co specjalnie dywagować, czy mamy tu do czynienia z koincydencją – tak czy owak nie tylko klub piłkarski, ale także całe Gelsenkirchen się „zwija”. Dezintrustrializacja i – powiedzmy uczenie i eufemistycznie zarazem – problemy strukturalne, czyli, tak po ludzku, bezrobocie, ubóstwo i towarzyszące im problemy społeczne toczą nowy wizerunek miasta. Klub Schalke 04 nie jest uzależniony wprost od koniunktury i stanu przemysłu. Ba, w nowych, ciężkich czasach sam jest jednym z większych pracodawców w mieście. Wreszcie na Veltins Arenę ciągle walą tłumy...

„Gieksa”, GKS – Górniczy Klub Sportowy... Warto przypominać rozwinięcie tego skrótu. Wreszcie – Polska to kraj, w którym nawet przedstawiciele narodu, posłowie, posłanki mają problem z rozszyfrowaniem skrótów instytucji/inwestycji, o których z taką swadą przemawiają z mównicy sejmowej. A w Gelsenkirchen symbol miasta, drużynę Schalke 04, dalej nazywa się „Górnicy” (Die Knappen).

W czasach, kiedy zamykane są kopalnie węgla kamiennego (i nie tylko), socjolog powinien może odwołać się pewnie do oceny naukowych prognoz, do lektury i weryfikacji takich raportów jak ten, bodaj najsłynniejszy, Klubu Rzymskiego (z późniejszymi korektami). Ale niniejszy tekst to wreszcie tylko felieton. A jak wspomniała Wisława Szymborska (ta od Nobla i Szombierek w piłkarskiej ekstraklasie), felieton to z francuskiego listek.
Krzysztof Łęcki

Powrót do przeglądu