Gustaw Morcinek wcześnie osierocony przez ojca, który w 1892 r. zginął w wypadku przy pracy, dzieciństwo spędził w trudnych warunkach materialnych. Po ukończeniu szkoły ludowej zmuszony był podjąć fizyczną pracę w kopalni i dopiero po kilku latach, dzięki finansowej pomocy współtowarzyszy pracy mógł kontynuować kształcenie w seminarium nauczycielskim w Białej. W 1919 r. został nauczycielem w polskiej ludowej w Skoczowie, a w 1922 r. w tutejszej szkole wydziałowej. Z miastem tym związał się już na stałe, tu wybudował dom, w którym zamieszkał wspólnie z matką i siostrą Teresą.

Debiut książkowy Morcinka stanowił zbiór nowel „Serce za tamą” (1929), opatrzony przedmową Zofii Kossak-Szczuckiej, która otaczała początkującego pisarza opieką literacką. W zbiorach Książnicy Cieszyńskiej zachowało się zarówno pierwsze wydanie zbioru, jak i interesujący dokument związany z jego recepcją – notatki z lektury, sporządzone przez Tadeusza Regera. Zapoznał się on z debiutanckim tomem Morcinka bardzo wnikliwie i, mimo że nie zgadzał się z jego przesłaniem ideowym, wysoko ocenił warsztat pisarza: „Nadzwyczajna intuicja – jakby na wyścigi szła z przebujną fantazją – Wyolbrzymia najprostsze sprawy, najważniejsze uczucia”. 

 

 

 

Przełomowe znaczenie w dorobku Morcinka stanowiła powieść „Wyrąbany chodnik” (1931), literacki obraz Śląska w okresie walki o przyłączenie regionu do Polski. Powieść, której akcja rozgrywa się głównie w Karwinie i górnośląskiej Ligocie, przedstawia obraz życia codziennego, pracy i obyczajów Ślązaków na tle wydarzeń historycznych od końca XIX w. do konfliktu o Śląsk Cieszyński i powstań śląskich. Powieść wyróżniona została I nagrodą w Śląskim Konkursie Literackim w 1931 r. i przyniosła pisarzowi znaczną popularność. W zbiorach Książnicy Cieszyńskiej zachowały się dwa egzemplarze pierwszego wydania powieści opatrzone własnoręcznymi dedykacjami pisarza: jeden dla Tadeusza Regera, drugi  dla Olgi Zarzyckiej-Ręgorowiczowej, polskiej działaczki narodowej na Górnym Śląsku. 

Morcinek publikował odtąd sporo. W zbiorach Książnicy Cieszyńskiej dostępna jest większość jego dzieł (w sumie ponad 100 edycji). W charakterystyczny sposób stosując gwarę jako środek stylizacji językowej, opisywał realia życia na Śląsku, zwłaszcza w środowisku górniczym, wykorzystując w swych utworach także motywy autobiograficzne. I tak m.in. w powieści „Po kamienistej drodze” postać matki głównego bohatera uznawana jest za literacki portret ukochanej matki pisarza. Z kolei reminiscencji z okresu pracy nauczycielskiej w Skoczowie doszukać się można w tomach „Ludzie są dobrzy” oraz „Miasteczko nad rzeką”.  W zbiorach Książnicy dostępna jest także najmniej znana powieść G. Morcinka pt. „Maszerować!”, osnuta wokół wydarzeń związanych z przyłączeniem Zaolzia do Polski w 1938 r. Okres II wojny światowej, który pisarz spędził w obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau, znalazł literackie odzwierciedlenie m.in. w utworze „Listy spod morwy. Sachsenhausen – Dachau” (1945). W twórczości powojennej zwraca uwagę seria utworów poświęconych rodzinnej ziemi cieszyńskiej: „Ondraszek” (1953) – literacka wersja podania o najsłynniejszym śląskim zbójniku, „Czarna Julka” (1959) – powieść osnuta wokół wspomnień z dzieciństwa spędzonego w karwińskich koloniach górniczych i „Ziemia Cieszyńska” (1961), zawierająca ubrany w piękną formę literacką opis Śląska Cieszyńskiego jako ziemi powstałej z uśmiechu Boga.

 

 

Ważną część dorobku literackiego Morcinka stanowią listy (w części wydane drukiem), pisarz prowadził bowiem obszerną korespondencję. W zbiorach Książnicy znaleźć można także niepublikowaną korespondencję G. Morcinka, w większości listy do dr. Józefa Mazurka (1891-1968), z którym pisarz utrzymywał kontakty także na gruncie towarzyskim. Podczas ich ostatniego spotkania w Skoczowie 21 października 1963 r. J. Mazurek wykonał fotograficzny portret pisarza, stanowiący prawdopodobnie ostatnie zdjęcie G. Morcinka. Wkrótce potem pisarz, cierpiący na zaawansowaną białaczkę, trafił do krakowskiej kliniki, gdzie zmarł 20.12.1963 r. Został pochowany w Alei Zasłużonych na cieszyńskim cmentarzu komunalnym.

Oprac. M. Szelong/Książnica Cieszyńska