Wiadomości

Pre-teksty i Kon-teksty Łęckiego: Sen nocy letniej | 04.08.2025

Miałem sen. Miałem sen – nie, nie marzenie, a właśnie: sen. Podkreślam to wyraźnie, by nie chcieć nawet na ułamek chwili sprawiać wrażenia, że odwołuję się do słynnej formuły z przemówienia Martina Luthera Kinga (I Have a Dream).

Ten tekst przeczytasz za 6 min. 30 s

Zdjęcie poglądowe. Fot. Pixabay

Jak wiadomo angielskie słowo dream znaczyć może „sen” czy „marzenie” – decyduje kontekst. Mój sen „nocy letniej” miał charakter, by tak rzec, akademicki. Otóż śniło mi się, że mam wygłosić uroczysty wykład o tym, czym jest socjologia, czym jest społeczeństwo. Miałem to zrobić w olbrzymiej auli uniwersyteckiej starego stylu, tzn. z wielką liczbą rzędów, jeden nad drugim, gdzie były stare (dębowe?) siedziska. Aula wypełniona po brzegi. Ale pojawił się pewien mały problem – nie miałem „stichpunktów”, najważniejszych zapisanych tez, które miałbym w wykładzie rozwijać. Wielcy wykładowcy, tacy chociażby jak Izajasz Berlin miewali na takiej kartce zapisane tylko dwa słowa (Rousseau, wolność) i to im wystarczało. Ale – znaj proporcjum mocium panie – mnie przecież daleko do Berlina, też podobnych punktów miałem zwykle kilka, a nawet kilkanaście. A w tym śnie tylko dwa słowa – społeczeństwo, socjologia. Niemniej, cóż było robić, moi „senni”, nieznani mi bliżej, gospodarze zapraszają na mównicę – zatem: idę i rozpoczynam wykład.

Niestety, jak to po przebudzeniu, niewiele ze swojego (sic!) wykładu pamiętam. Ale początek jednak tak. I to zapamiętałem go na tyle, że w zasadzie mogę zacytować – „Społeczeństwo nie jest przypadkowym układem najróżniejszych elementów, jak to bywa w grze w bierki. Niemniej jest jedna cecha, która je do gry w bierki mocno upodabnia. Otóż, podobnie jak we wspomnianej grze, członkowie społeczeństwa, ba, całe grupy, warstwy i klasy społeczne, próbują coś dla siebie wygrać. W grze polega to na podbieraniu i odrzucaniu którejś z bierek, w nadziei, że nie poruszy to pozostałych, co oznaczałoby dla niefortunnego gracza porażkę. Poruszenie takiej bierki, czyli w przypadku społeczeństwa – zmiana jakiegoś fundamentalnego zwyczaju, instytucji, naruszenie istotnego tabu oznaczałoby podważenie społecznych fundamentów, innymi słowy - katastrofę. Problem oczywiście w tym – i to jest wspólne dla gry w bierki i społeczeństwa – że nigdy do końca się nie wie ruszenie czego (której bierki, którego zwyczaju, której instytucji, którego tabu) nie wolno ruszyć bo doprowadzi to przegranej gry czy zagłady społeczeństwa. I – jeśli socjologia ma mieć jakikolwiek sens – to jej intelektualne czy badawcze wysiłki oceniać trzeba tylko jako mniej czy bardziej udane próby wykreślenia granicy pomiędzy tym co wolno odrzucić, a tym czego ruszać nie należy”. No cóż, wykład, jak wykład – tyle z niego zapamiętałem. Wreszcie: sam w czasie, gdy był wygłaszany – spałem.

III

Socjologia, dzisiaj okrzepła dyscyplina akademicka, powstała w XIX wieku jako projekt najzupełniej praktyczny. Wstrząs jakim była – nie tylko przecież dla Francji, ale dla całej Europy – Wielka Rewolucja, która w lipcu 1789 roku zaczęła się ukazywać w całej swej krasie (czy grozie, jak tam kto chce), zapoczątkował efekt domina. Cała przedrewolucyjna „mapa społeczna” zaczyna powoli kruszeć, tracić na znaczeniu. Kiedy Rewolucja Francuska się skończyła? Pisałem już o tym w tej kolumnie. Nie skończyła się ani z Napoleonem Bonaparte, ani z Restauracją Burbonów, ani z rewolucją lipcową, ani z Wiosną Ludów, ani z Komuną Paryską, ani ze sprawą Dreyfussa, ani wreszcie z obiema światowymi wojnami. Otóż dokładnie w dwieście lat od daty wybuchu francuskiej rewolucji, wybitny francuski historyk, FrançoisFuret napisał szkic, w którym zadekretował „prawdziwy koniec rewolucji francuskiej”. Taki też dał mu tytuł. Że niby dopiero wtedy wystygły spory toczone wokół rewolucji, dopiero wtedy przestały mieć znaczenie podziały polityczne związane z rewolucją, można mówić o jej prawdziwym końcu. Przynajmniej co do sporów o Rewolucję Francuską, to Furet jednak się pomylił. Rozpaliła je na nowo wydana w XXI wieku „Czarna księga rewolucji francuskiej”, podsumowująca ogrom zbrodni jakie dokonano w imię witanej z takim entuzjazmem przez całą ówczesną postępową Europę „jutrzenkę wolności”. No cóż, tacy pisarze polityczni, jak rówieśny czasom Rewolucji Joseph de Maistre nie mieli złudzeń co do kondycji ludzkiej jej głównych bohaterów. Pisał on tak: „Ci nader mierni ludzie sprawowali nad winnym narodem najstraszniejszy despotyzm, o jakim wspomina historia i najpewniej sami byli najbardziej zdumieni swoją mocą”.

To socjologowie mieli wyrysować nową „mapę społeczną”, taką, na której rozdzielano by społeczny prestiż, dawało podstawę majątkowym zróżnicowaniom, legitymizowano by władzę. I – na dodatek – wszystko to miało wyglądać zupełnie inaczej niż przed Rewolucją. Bo też, jak pisał wspomniany de Maistre: „Projekt przelania Jeziora Genewskiego do butelek jest o wiele mniej szalony od projektu przywrócenia rzeczom tego samego miejsca, jakie zajmowały przed rewolucją”. Kim byli ci pierwsi socjologowie, którzy pojawili się w początkach XIX wieku, kiedy nikomu jeszcze nie śniło się o uniwersyteckich katedrach, z których profesorowie tej dyscypliny nauczaliby młodzież akademicką i służyli trafnymi diagnozami i ekspertyzami społeczeństwu (i władzy, rzecz jasna)? Znany amerykański przedstawiciel nauki o społeczeństwie Alvin W. Gouldner nie ma złudzeń – „Nowa socjologia Saint Simona i Comte’a była w znacznej mierze wytworem marginalnych warstw społecznych, wymierających lub jeszcze nie w pełni zrodzonych. Uzyskała również poparcie ze strony naznaczonych piętnem grup społecznych, takich jak Żydzi, oraz osób napiętnowanych jako jednostki przez chorobę umysłową, małżeństwo z prostytutką, bankructwo czy nieprawe pochodzenie”. Oj, nie mieli lekko ci prekursorzy naukowej socjologii.

No cóż, na koniec wracam do fragmentu mojego sennego wykładu – otóż problem, które (które bierki, które zwyczaje, które instytucje, które tabu) wolno, a których nie wolno ruszyć bo doprowadzi to do przegranej gry w bierki czy zagłady społeczeństwa pozostaje zaskakująco (i niepokojąco) aktualne. Wreszcie – jak przekonująco przypominała znakomita amerykańska eseistka Barbara W. Tuchman: „»Historia nie powtarza się nigdy – powiedział Voltaire – człowiek powtarza się zawsze «”.

Czyż – nie?
Krzysztof Łęcki

Powrót do przeglądu