Wystawa w Muzeum Historycznym w Bielsku-Białej przedstawia historię polskiej społeczności Zaolzia z perspektywy indywidualnych doświadczeń i rodzinnych narracji. Zgromadzono na niej ponad 350 unikalnych pamiątek należących do 23 osób z takich miejscowości jak Cieszyn, Czeski Cieszyn, Cierlicko, Hawierzów, Żywocice, Lutynia, Karwina, Ropica, Trzyniec, Oldrzychowice, Nawsie czy Mosty koło Jabłonkowa.

Eksponaty pochodzą głównie z okresu II wojny światowej – najliczniejszą grupę obiektów stanowią pamiątki z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Kolekcja obejmuje również przedmioty związane z I wojną światową, działalnością polskich organizacji na Zaolziu, instrumenty muzyczne, narzędzia medyczne, biżuterię, stroje ludowe, obrazy, rzeźby, przedmioty codziennego użytku oraz pamiątki z podróży do Azji. 

– Są pamiątki związane z takimi postaciami, jak działaczka społeczna Anna Rucka, pilot Dywizjonu 303 Tadeusz Szymkowiak, lekarz i regionalista Józef Mazurek oraz Karol Pawlica – działacz humanitarny w ramach Komitetu Ratunkowego Dzieci Dalekiego Wschodu – wyliczają bielscy muzealnicy.

Wystawa jest odpowiedzią na lukę w zbiorowej świadomości na temat Zaolzia i Polaków mieszkających na tym terenie. Sylwia Grudzień, dziennikarka „Zwrotu” i pracowniczka Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej, autorka katalogu wystawy „Z Archiwum Z. Pamiątki rodzinne Polaków z Zaolzia” zauważa, że Polacy z Zaolzia to unikatowa w skali Europy autochtoniczna mniejszość narodowa, a pomimo znaczącego wkładu tej społeczności w zachowanie języka polskiego, kultury i tożsamości narodowej na terenie dzisiejszej Republiki Czeskiej, temat Zaolzia nadal pozostaje na marginesie polskich podręczników historii, debaty publicznej i narracji muzealnych. 

PISALIŚMY: „Z Archiwum Z”. Książka o pamiątkach rodzinnych Polaków z Zaolzia

Wystawa to wspólna inicjatywa Muzeum Mazowieckiego w Płocku i Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej. Jej punktem wyjścia były właśnie teksty Sylwii Grudzień, jakie pojawiały się na łamach miesięcznika „Zwrot” w rubryce „Pamiątka Rodzinna”, która stała się inspiracją wystawy. Dzięki reportażom, rozmowom i kontaktom z mieszkańcami regionu udało się stworzyć unikalną kolekcję rodzinnych pamiątek i związanych z nimi wspomnień, które tworzą opowieść o polskim dziedzictwie Zaolzia.

– Mamy nadzieję, że wystawa przyczyni się do głębszego zrozumienia losów Polaków z Zaolzia – społeczności, która mimo przeciwności zachowała język, tradycję i poczucie wspólnoty. – podkreśla Sylwia Grudzień, kuratorka wystawy i autorka katalogu. - Wierzymy, że ukazanie ich historii w takiej formie pozwoli lepiej zrozumieć znaczenie życia na pograniczu, nie jako peryferii, lecz jako miejsca wyjątkowego, gdzie różnorodność doświadczeń staje się źródłem siły pokoleń – dodaje.

Wystawa jest dostępna od 1 marca do 31 maja 2026 r. Jej wernisaż połączony z wykładem prof. Daniela Kadłubca i występem kapeli góralskiej Kapela „Bezmiana” z Bystrzycy zaplanowano w piątek 6 marca.

Wystawę można oglądać w niedziele w godzinach 10.00-17.00, we wtorki w godzinach 9.00–15.00, w środy w godzinach 9.00–16.00, w czwartki w godzinach 11.00–18.00, w piątki w godzinach 9.00–16.00 i soboty w godzinach 9.00-15.00. W poniedziałki nieczynne. Bilet na ekspozycje czasowe kosztuje 18 zł (normlany) i 10 zł (ulgowy). Bilet na cała ekspozycję w cenie 30 zł (normalny) i 18 zł (ulgowy).