Był 1997 rok, w Czechach i Polsce szalała powódź nazywana „powodzią tysiąclecia”, a ja w tym czasie cały lipiec spędzałem we w francuskiej mieścinie Limay, położonej ok. 50 km od Paryża, towarzysząc i pomagając wujkowi, księdzu katolickiemu, który przez 30 dni prowadził miejscową parafię. Raz zostaliśmy zaproszeni na kolację przez rodzinę polskich emigrantów, na której gościł także pewien starszy jegomość. W czasie spotkania powiedział, że jego wujem był Józef Czapski. Na widok niewiedzy wymalowanej na mojej twarzy skonstatował: nie wiesz, kim był Józef Czapski?! Przecież za rok masz maturę…

Odpowiadam zatem: Józef Czapski był (i nadal jest) niezwykle ważną dla polskiej kultury postacią, która łączy malarstwo, literaturę i zaangażowanie w historię. Twórczość, doświadczenia i spisane w dziennikach przeżycia tego wysokiego (2 metry wzrostu) i chudego mężczyzny, są wręcz kluczowe dla zrozumienia polskiej sztuki i tożsamości w XX wieku.

– „Czapscy” pochodzą od „czapli” – mówił Józef Czapski na antenie Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa w lutym 1988 r. w audycji Marka Łatyńskiego tłumacząc, że w posiadaniu jego rodziny był majątek Czaple. Arystokratyczna rodzina pochodząca z Prus Królewskich osiedliła się na Litwie w wyniku koligacji z Radziwiłłami. W 1872 r. hrabia Emeryk Czapski kupił pałac w Przyłukach nieopodal Mińska. Ale Józef Czapski nie urodził się tam, lecz w… Pradze, w pałacu Thunów, z których wywodziła się jego matka, Austriaczka. Maria Czapska, siostra Józefa, napisała w książce „Europa w rodzinie”: – Mama mając lat czternaście, postanowiła wyjść za Polaka, bo Polska to kraj nieszczęśliwy. A poślubiwszy Polaka, stała się Polką.

Dlatego też Józef Czapski wychowany był w polskiej kulturze. – Nie pamiętam jednego słowa niemieckiego, które do nas matka mówiła. Mówiła zawsze po polsku. Jeśli jestem Polakiem, to pierwszą tego zasługą jest moja matka. Choć przecież Polakiem był mój ojciec, co ciekawe, wychowywany w Petersburgu, w szkołach rosyjskich – mówił Czapski.

Ale matka zmarła, kiedy miał 7 lat. Młody Czapski został wysłany do Petersburga, do podrzędnego gimnazjum, w którym jednak Polacy nie byli prześladowani. W 1914 r., kiedy wybuchła I wojna światowa, miał 18 lat i był studentem. Po skończeniu szkoły oficerskiej znany ze swojego pacyfistycznego nastawienia w 1917 r. zaciągnął się do I Pułku Ułanów Krechowieckich, by krótko potem oznajmić dowódcy szwadronu, że wstąpił do wojska z… tchórzostwa, a jego pacyfistyczne przekonania nie pozwalają mu używać broni. Służył więc pokojowo np. wyjeżdżając do Rosji, gdzie szukał zaginionych oficerów swojego pułku (ci, jak się później okazało, zostali straceni – red.). Wtedy poznał się z rosyjskim myślicielem Dymitrem Mereżkowskim, pod wpływem którego zrezygnował z pacyfistycznych ideałów i wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej, za co został odznaczony Orderem Virtuti Militari.

W okresie międzywojennym, gdy jego rodzina straciła majątek w Przyłukach, zapisał się do Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, bo od młodości marzył, żeby być malarzem, choć jego wielką pasją była… muzyka i fortepian. W ASP uczyli go Wojciech Weiss i Józef Pankiewicz. W 1924 r. grupa uczniów Pankiewicza, do której należał Czapski, wyjechała do Paryża. Od tego czasu grupa była znana jako Komitet Paryski. Wyprawa miała trwać kilka tygodni, ale Czapski został we Francji kilka lat, aż do 1931 r., kiedy wrócił do Polski. Osiadł w Warszawie, gdzie brał aktywny udział w życiu artystycznym. Wystawiał razem z kapistami (nazwa kierunku pochodzi liter K.P., skrót Komitetu Paryskiego – red.) i coraz mocniej, jako krytyk, uczestniczył w dyskusjach na temat sztuki. Malował obrazy w stylu przesiąkniętym przekonaniami kapistów, zgodnie z którymi powierzchnia obrazu to miejsce przekształcenia natury dokonywanego za pomocą środków plastycznych z wyeksponowaną rolą czystego koloru na czele.

We wrześniu 1939 r. został zmobilizowany i z Krakowa wyruszył na Wschód, gdzie walczył pod Lwowem. 27 września trafił do sowieckiej niewoli. Wraz z kilkoma tysiącami innych żołnierzy, w większości oficerów, umieszczono go w obozie w Starobielsku. Wiosną 1940 r. zaczęto wywozić grupy więźniów ze Starobielska, a także obozów w Kozielsku i Ostaszkowie. 12 maja 1940 r. Czapski opuścił Starobielsk w jednej z ostatnich grup, która została przewieziona do Pawliszew Bora, a potem do Griazowca pod Wołgdą. Szybko okazało się, że nie ma wieści, co z innymi polskimi żołnierzami, a on i ok. innych 400 oficerów cudem ocaleli.

– Zaczęliśmy pomalutku spisywać wszystkie nazwiska kolegów, o których nie wiedzieliśmy, gdzie się znajdują. Chodziło o to, żeby wszystkie nazwiska zostały zapamiętane – wspominał na antenie Radia Wolna Europa w 1961 r.

Kiedy na mocy układu Sikorski-Majski garstka ocalonych więźniów odzyskała wolność, a następnie zaczęła się formować polska armia pod dowództwem gen. Władysława Andersa, Czapski został szefem Działu Informacji i Propagandy. Spotykał się z postaciami, które decydowały o losie Polski – generałami Andersem, Sikorskim, Sosnkowskim. Zgłosił się do misji odnalezienia zaginionych oficerów ze Starobielska i innych sowieckich obozów zostając mianowanym „szefem poszukiwań żołnierzy i oficerów zaginionych”. Pojechał do Rosji, gdzie udało mu się dotrzeć do ówczesnego szefa Gułagu Wiktora Nasiedkina, od którego próbował wydobyć informacje na temat polskich jeńców. Chciał też udać się do Moskwy do szefa NKWD Berii. Wstrząsającą relację ze swoich poszukiwań zdał we „Wspomnieniach starobielskich” (1945), a następnie w książce „Na nieludzkiej ziemi” (1949). Z armią gen. Andersa przemierzył szlak bojowy na Bliskim Wschodzie, przez Turkiestan, Persję aż do Iraku.

W 1945 roku przybył do Rzymu, gdzie powstał Instytut Literacki. Krótko potem rozpoczął kierowanie biurem informacyjnym 2. Korpusu mieszczącym się w Paryżu w Hotel Lambert. Gdy Instytut Literacki przeniósł się z Rzymu do stolicy Francji, ulokował się najpierw w Maisons-Laffitte. Kontakty francuskie Józefa Czapskiego ułatwiały życie członkom Instytutu na czele z Jerzym Giedroyciem, z którym Józef Czapski współtworzył pierwszy numer emigracyjnej „Kultury”. Na łamach tego pisma zamieszczał komentarze, publikował eseje o sztuce oraz fragmenty swoich słynnych dzienników, które prowadził od czasów wojny. To właśnie w dziennikach znalazły się wszystkie szkice literackie i obrazy Józefa Czapskiego. Dzienniki są nie tylko opisem wspomnień żołnierza polskiej armii, który po wyjściu z „nieludzkiej ziemi” znalazł się na Bliskim Wschodzie, a potem wyruszył do Włoch, ale także spostrzeżeniami malarza, wrażliwego człowieka, który obserwuje świat i samego siebie, zadając sobie trudne pytania. Był ambasadorem „Kultury” na całym świecie. Na początku lat 50. wybrał się w podróż do Ameryki Północnej i Południowej, by kwestować na rzecz pisma. Podczas wyprawy nawiązał kontakt z Czesławem Miłoszem. W 1954 r. wraz z siostrą Marią i całym zespołem „Kultury” przeniósł się do nowej siedziby Instytutu, domu przy Avenue Poissy w Maisons-Laffitte, gdzie mieszkał „na górze” aż do śmierci w 1993 r.

Swoją aktywnością publicystyczną zyskał miano autorytetu moralnego uznawanego zarówno przez polskich czytelników na emigracji oraz w kraju. Dziś wielką wartością są zarówno jego prace literackie, jak i malarskie.

Józef Czapski zmarł 12 stycznia 1993 r. o 11.30 w wieku 97 lat. Jego spadkobierczynią zgodnie z testamentem została siostrzenica, Elżbieta Łubieńska. Na mocy darowizny z 19 kwietnia 1993 r. dzienniki Czapskiego, rękopisy, szkice, księgozbiór, meble i obrazy zostały przekazane przez Elżbietę Łubieńską Muzeum Narodowemu w Krakowie.

Tablica upamiętniająca narodziny Józefa Czapskiego w Pradze. Fot. ARC