Czy dziś – w świetle badań – możemy poważnie pytać, czy kot dysponuje czymś na kształt teorii umysłu? Czy to zbyt daleko idące określenie?

– Jeżeli przez teorię umysłu rozumiemy zdolność do uświadamiania sobie, że inni mają odmienne od naszych stany mentalne – własne myśli, przekonania, intencje – to myślę, że jesteśmy jeszcze bardzo daleko od stwierdzenia, że koty to posiadają w ludzkim sensie. To nie znaczy, że są poznawczo „proste”. To znaczy, że nasze narzędzia badawcze są ograniczone. U ludzi wiedzę o intencjach czy motywacjach czerpiemy głównie z deklaracji – pytamy i otrzymujemy odpowiedź. Kota nie możemy zapytać w ten sposób. Możemy badać zachowanie i aktywność mózgu, ale interpretacja pozostaje ogromnym wyzwaniem.

– Najpierw musimy ustalić, co znaczy: „wie, że to jego imię”. Reaguje na określony dźwięk, który skojarzył z czymś. To może być zapowiedź jedzenia, wpuszczenia do domu, kontaktu. Sam fakt reakcji – lub jej braku – nie jest dowodem, że kot posiada abstrakcyjną reprezentację siebie jako jednostki o imieniu. Z mojej praktyki i z obserwacji własnych kotów wiem, że brak reakcji bardzo często oznacza po prostu brak zainteresowania. Jeden z moich kotów, gdy siedzi pod drzwiami tarasowymi, przyjdzie na zawołanie tylko wtedy, gdy rzeczywiście chce wejść do domu. Jeśli siedzi tam z własnej woli i niczego ode mnie nie potrzebuje, może całkowicie mnie zignorować – nawet, jeśli pukam w szybę nad jego głową. To nie jest lęk. To jest decyzja: „Nie interesuje mnie to”.

– Na pewno różnicują bodźce. Głos opiekuna jest skojarzony z określonymi doświadczeniami. Ale czy to już reprezentacja osoby w sensie mentalnym? Ostrożnie z takimi wnioskami. Jeśli kot generalnie dobrze reaguje na ludzi, może podejść także do obcego, który woła go po imieniu. Jeśli jest ostrożny, nie podejdzie – mimo że dźwięk rozpozna. Reakcja zależy od motywacji i poczucia bezpieczeństwa.

– Zdecydowanie tak. Klasyczny przykład to zrzucanie przedmiotów. Wiele kotów robi to wtedy, gdy człowiek patrzy – i gdy czegoś chce. To forma nacisku. One uczą się, że pewne zachowania wywołują natychmiastową reakcję człowieka. Drapanie tapicerki, rwanie żaluzji, próba strącenia doniczki – to są zachowania, które trudno ludziom zignorować. To nie musi oznaczać rozumienia intencji w sensie teorii umysłu. Wystarczy nauczenie się: „gdy robię X, człowiek reaguje”. To bardzo skuteczna strategia.

– W tym badaniu nie chodziło o to, czy kot rozumie intencje, tylko czy rozwiązując problem w ogóle korzysta z sygnałów, które pochodzą od człowieka (czyli komunikacja społeczna) i czy korzysta ze spojrzenia. Okazało się, że tak.

– Wiemy, że koty tworzą tzw. zapach grupy. Oprócz indywidualnych zapachów istnieje wspólna warstwa zapachowa domowników – ludzi, psów i kotów. Gdy kot wraca z lecznicy i pachnie „obco”, inne koty mogą go nie rozpoznać. Dlatego zaleca się, by po zabiegu pozwolić mu odzyskać własny zapach – pozostawić przez kilkanaście godzin w odosobnieniu, żeby się wylizał. Czy to mapa społeczna? W pewnym sensie tak – węch jest dla kota kluczowy w rozpoznawaniu „swoich” i „obcych”.

– Na pewno nie! Dzieci, od których zaczęło się badanie wzorców przywiązania też nie mają mentalnego zrozumienia relacji. Natomiast koty niewątpliwie przywiązują się do ludzi. Ale są gatunkiem terytorialnym. Podstawą ich bezpieczeństwa jest złożone terytorium, starannie przez nie oznakowane substancjami chemicznymi (zapachami i feromonami). W porównaniu z psem, który jest wysoce społeczny, kot jest fakultatywnie społeczny. Mimo, że ich „domyślną” strategią jest funkcjonowanie samodzielne, większość kotów domowych chętnie nawiązuje relacje z ludźmi. Relacje społeczne z innymi kotami bywają dla tego gatunku dużo trudniejsze. Dlatego w klinice rzadko widzę wyraźne objawy żałoby u kotów po stracie innego zwierzęcia czy człowieka. To się zdarza, ale nie jest częste.

– Trudno mówić o manipulacji w sensie świadomego planowania. Ale miauczenie do ludzi rzeczywiście wydaje się adaptacją do życia z nami. Koty nie miauczą w ten sposób do siebie. Nie mówią do siebie „miau”. To sygnał skierowany do człowieka – i najwyraźniej skuteczny. Natomiast dźwięki, które według mnie nieraz do złudzenia przypominają płacz dziecka, słyszane często w wiosenne noce, to coś zupełnie innego, niż miauczenie kierowane do ludzi; należą one do agresywnej komunikacji między kotami.

– One reagują na nasze napięcie, zapach, zmiany w zachowaniu. Jeśli człowiek jest silnie zestresowany czy w żałobie, kot może stać się niespokojny. To nie musi być rozumienie przyczyn – raczej odbiór sygnału zagrożenia.

– Mamy wiele anegdot o kładzeniu się kotów na bolących miejscach ludzi. Wiemy, że mruczenie generuje wibracje korzystne dla tkanek kota. Czy działa to również na człowieka? Możliwe, choć nie znam badań, które by to jednoznacznie potwierdzały. Czy kot robi to świadomie? Tego nie wiemy.

– Test lustra jest bardzo niedoskonały. To, że jakieś zwierzę go nie „rozwiązuje”, nie oznacza braku samoświadomości. Samoświadomość jest najprawdopodobniej bardziej rozpowszechniona w świecie zwierząt niż nam się zdawało, nie umiemy jej tylko badać. Osobiście sądzę, że koty funkcjonują na wyższym poziomie, niż jesteśmy w stanie uchwycić. Ale bardzo ostrożnie podchodzę do przypisywania im ludzkich kategorii.

– Powiedziałabym tak: kot nauczył się z człowiekiem żyć niezwykle skutecznie. A czy rozumie nasze myślenie? Tego jeszcze nie potrafimy wiarygodnie stwierdzić. I to wcale nie umniejsza jego niezwykłości.