Ano „z powodu gnuśności młodzieży, niedbalstwa rodziców, ignorancji mistrzów i zaprzepaszczenia dawnego obyczaju. To zło naprzód zrodziło się w stolicy, potem rozpostarło się po Italii, a teraz po prowincjach grasuje”. Dzisiaj i do naszej polskiej prowincji dotarło. Zatem – parę wyuczonych epitetów i obelg, parę uniwersalnych frazesów, takich na każdą okazję i poklask „swoich” pewny. Na towarzyszących frazesom, obelgom, epitetom – tak bardzo rażącą w wielu przypadkach – niewiedzę i ignorancję „swoi” przymkną oko, a uwag „tamtych” i tak nie ma potrzeby słuchać. Dwie z sentencji Publiliusza Syrusa zdają się tu być niezwykle na miejscu: „W zbyt zażartych sporach zatraca się prawda” i „Inwektywy nigdy nie milczą”.

Kiedyś ze zdziwieniem (a nawet, jeśli dobrze pamiętam, z pewnym oburzeniem) przyjąłem wiadomość, że Józef Oleksy, w latach 90. działacz SLD, premier III RP – został uznany za „mistrza mowy polskiej”. Cóż, sądziłem wówczas (i, ba, dalej sądzę), że w przypadku tytułu „mistrza mowy polskiej” poprzeczka powinna zostać zawieszona jednak znacznie, znacznie wyżej. A przecież gdy oglądam „krasomówcze” dzisiejsze popisy posłów i posłanek, to nie pozostaje mi nic innego, jak nieco skorygować swój pogląd na temat talentów Oleksego. Dalej nie nazwałbym go pewnie „mistrzem mowy polskiej”, ale jednak na tle wielu swych następców (i to – podkreślmy – niezależnie od opcji politycznej) na pewno byłby jasno święcącą gwiazdą. A może nie? Może (znowu) się mylę? Może wobec najwyraźniej zmieniającego się typu publiczności rzeczywiście najlepszym sposobem politykowania jest nagminne używanie do cna zużytych (wydawałoby się...) frazesów, z dodatkiem kalejdoskopu epitetów i obelg, którymi strony wojny polsko-polskiej wymieniają się po kursie jeden do jeden?

To taki polski zaścianek? A reszta Europy? Wykładowca Sorbony, Ludwik Stomma swego czasu przekonywał, że polityk francuski może „(…) rzucić słówko zabójcze, ale do odczytania na trzecim lub czwartym poziomie, a nawet na najwyższym piętrze drapacza chmur (…) (a) sztab francuskiego polityka” (…) spędza długie godziny, żeby wymyślić dla niego celny bon mot, który zapadnie narodowi w pamięć i oszczędzi mu ośmieszającej paplaniny”. I prawie bym Stommie uwierzył w ten wyrafinowany styl debaty francuskiej klasy (politycznej). Tyle że do Polski docierają znad Sekwany tylko całe kontenery mowy-trawy. Bodaj jedynym słyszalnym w naszym kraju bon-motem(?) francuskiego polityka było głośne swego czasu publiczne stwierdzenie premiera Jacquesa Chiraca, że „Polska straciła szanse, żeby zachować milczenie”.

Bo może w demokracji jest jak w pewnej starej anegdotce. Oto na początku lat 50. XX wieku pewien intelektualista, zdecydował się kandydować na stanowisko prezydenta USA. Był nim zapomniany dzisiaj dokumentnie Adlai  Stevenson. W trakcie kampanii, po wygłoszeniu świetnego, błyskotliwego przemówienia miał usłyszeć on komplement, że teraz to już każdy rozumny Amerykanin na niego zagłosuje. Stevenson odpowiedział, że to dobrze, oczywiście, że to dobrze, że rozumni zagłosują na niego, tyle że on, by zostać prezydentem, potrzebuje, by zagłosowała na niego większość wyborców. W domyśle – potrzebuje wyborców rozumnych, ale także mniej rozumnych, a nawet, powiedzmy, rozumnych inaczej. Tak, Adlai Stevenson, kandydat na prezydenta Stanów Zjednoczonych, był marzeniem wielu amerykańskich intelektualistów. Jeden z bohaterów powieści Saula Bellowa „Dar Humboldta” tak go charakteryzował: „Stevenson był arystotelesowym człowiekiem wielkiej duszy. Członkowie jego administracji będą cytowali Yeatsa i Joyce’a. Nowi Szefowie Połączonych Sztabów będą biegli w Tukidydesie”. Tyle że Stevenson przegrał wybory z Dwightem Eisenhowerem. Generałem armii Stanów Zjednoczonych, w czasie II wojny światowej (w latach 1943-1945) Naczelnym Dowódcą Alianckich Ekspedycyjnych Sił Zbrojnych.

koro już dyskutując o języku demokratycznej polityki Bellow przywołał Tukidydesa, to warto wspomnieć słynną mowę Peryklesa, którą znamy z „Wojny peloponeskiej”. Filozof Bronisław Łagowski napisał, iż „(j)est to najpiękniejsze przemówienie męża stanu, jakie w ogóle znamy” Perykles: „Nasz ustrój polityczny nie jest naśladownictwem obcych praw, a my sami raczej jesteśmy wzorem dla innych niż inni dla nas. Nazywa się ten ustrój demokracją, ponieważ opiera się na większości obywateli, a nie na mniejszości. W sporach prywatnych każdy obywatel jest równy w obliczu prawa; jeśli zaś chodzi o znaczenie, to jednostkę ceni się nie ze względu na jej przynależność do pewnej grupy, lecz ze względu na talent osobisty, jakim się wyróżnia; nikomu też, kto jest zdolny służyć ojczyźnie, ubóstwo albo nieznane pochodzenie nie przeszkadza w osiągnięciu zaszczytów. W naszym życiu państwowym kierujemy się zasadą wolności. W życiu prywatnym nie wglądamy z podejrzliwą ciekawością w zachowanie się naszych współobywateli, nie odnosimy się z niechęcią do sąsiada, jeśli się zajmuje tym, co mu sprawia przyjemność, i nie rzucamy w jego stronę owych pogardliwych spojrzeń, które wprawdzie nie wyrządzają szkody, ale ranią. Kierując się wyrozumiałością w życiu prywatnym, szanujemy prawa w życiu publicznym; jesteśmy posłuszni każdoczesnej władzy i prawom, zwłaszcza tym niepisanym, które bronią pokrzywdzonych i których przekroczenie przynosi powszechną hańbę”.

Ale interpretacja mowy Peryklesa jako pochwały demokracji nie jest wcale oczywista — I tak inny Filozof przekonuje, że: „Sławna obrona demokratycznych Aten wygłoszona przez Peryklesa w »Wojnie peloponeskiej«. Tukidydesa jest w istocie obroną ducha ateńskiego i ateńskiego imperializmu, nie zaś demokracji jako ustroju politycznego”.

Jak widać świat, w tym świat demokracji bywa niemniej skomplikowany niż niejeden tekst. A zatem – demokratycznie – drodzy czytelnicy/czytelniczki trafną interpretację mowy Peryklesa – pochwała demokracji czy imperializmu? – pozostawiam do wyboru.